Syndrom DDA — cechy, test i jak sobie pomóc? Przewodnik psychoterapeuty

Umiesz zaopiekować się każdym, tylko nie sobą?

W pracy uchodzisz za „tego ogarniętego”, a nikt nie podejrzewa, ile Cię to kosztuje. Gdy ktoś w pokoju podnosi głos, wszystko w Tobie się spina, choć teoretycznie nic Ci nie grozi. O pomoc prosisz dopiero wtedy, gdy jest naprawdę źle, bo od dziecka wiesz, że lepiej nie robić kłopotu. Bywa, że pytana/y „co czujesz?”, naprawdę nie wiesz, co odpowiedzieć. To strategie, które pomagały Ci przetrwać w domu, w którym pił ktoś bliski. Właśnie tak najczęściej wygląda syndrom DDA od środka.

Czym właściwie jest syndrom DDA?

DDA to skrót od „dorosłe dzieci alkoholików”. Tym pojęciem opisujemy dorosłą osobę, która wychowała się w rodzinie, gdzie jedno lub oboje rodziców nadużywało alkoholu. Syndrom DDA to zbiór powtarzających się cech i schematów reagowania, które taka osoba wynosi z dzieciństwa i nieświadomie powiela w dorosłym życiu.

Ważne, żeby powiedzieć to wprost: syndrom DDA nie jest jednostką chorobową. Nie znajdziesz go w Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób WHO (ICD-11) ani w klasyfikacji amerykańskiej (DSM-5). To określenie opisowe, przydatne w terapii, a nie etykieta diagnostyczna. Nazywanie siebie „DDA” ma sens wtedy, gdy pomaga zrozumieć własne trudności, a nie gdy zamienia się w kolejny powód do obwiniania się.

Samo pojęcie spopularyzowała amerykańska badaczka Janet G. Woititz, która w książce Adult Children of Alcoholics (1983) opisała powtarzające się cechy dorosłych dzieci alkoholików. Od tamtej pory temat doczekał się w Polsce własnych grup terapeutycznych, poradników i programów pomocy.

Skąd się bierze syndrom DDA?

Dziecko, które dorasta w domu z problemem alkoholowym, żyje w chronicznej niepewności. Nigdy nie wie, w jakim nastroju wróci rodzic, czy wieczór będzie spokojny, czy skończy się awanturą. Żeby przetrwać, uczy się reguł, które na krótką metę pomagają, a na dłuższą utrudniają dorosłe życie. W literaturze opisuje się je jako trzy niepisane zasady rodziny alkoholowej: nie mów, nie ufaj, nie czuj.

• Nie mów. O tym, co dzieje się w domu, nie rozmawia się na zewnątrz, a często i wewnątrz rodziny. Dziecko uczy się milczeć i udawać, że wszystko jest w porządku.
• Nie ufaj. Skoro najbliżsi bywają nieprzewidywalni, bezpieczniej nie liczyć na nikogo. Kontrola zaczyna zastępować zaufanie.
• Nie czuj. Emocji jest za dużo i są za trudne, więc dziecko uczy się je wyłączać. W dorosłości owocuje to trudnością z rozpoznawaniem własnych uczuć.

Role, w które wchodzą dzieci w rodzinie z problemem alkoholowym

Amerykańska terapeutka Sharon Wegscheider-Cruse opisała role, które dzieci przyjmują, żeby poradzić sobie z napięciem w takiej rodzinie. Wiele osób rozpoznaje w nich siebie:

Rola	Jak wygląda z zewnątrz	Co kryje w środku
Bohater	Wzorowe, odpowiedzialne, „dorosłe” dziecko, które trzyma dom w ryzach	Ogromna presja, lęk przed porażką, brak prawa do słabości
Kozioł ofiarny	Dziecko sprawiające problemy, buntownicze	Poczucie odrzucenia i winy, ból, którego nikt nie widzi
Zagubione dziecko	Ciche, wycofane, niewymagające, „bezproblemowe”	Samotność, poczucie bycia niewidzialnym, tłumione potrzeby
Maskotka	Rozładowuje napięcie żartem, rozśmiesza rodzinę	Lęk i smutek schowane za uśmiechem

Żadna z tych ról nie była Twoim wyborem. To sposoby, w jakie dziecko próbuje zapewnić sobie choć trochę bezpieczeństwa i uznania. Problem w tym, że wchodzi się w nie automatycznie także jako dorosły/a, długo po tym, jak przestały być potrzebne.

Jakie są cechy dorosłego dziecka alkoholika?

Cechy DDA różnią się u każdej osoby, ale pewne wzorce powtarzają się na tyle często, że opisała je już literatura naukowa. Oto te, które w gabinecie terapeutycznym pojawiają się najczęściej:

• Nadmierna kontrola. Planujesz, sprawdzasz i przewidujesz, bo spontaniczność kojarzy się z zagrożeniem.
• Surowa samoocena. Wewnętrzny krytyk jest bezlitosny, a błędy budują w Tobie przekonanie, że „jesteś do niczego”.
• Trudność z bliskością i zaufaniem. Pragniesz bliskiej relacji, a jednocześnie się jej boisz.
• Nadmierna odpowiedzialność. Czujesz się odpowiedzialny/a za emocje i problemy innych, często kosztem siebie.
• Trudność z odpoczynkiem i przyjemnością. Relaks budzi poczucie winy, bo „zawsze jest coś do zrobienia”.
• Lęk przed odrzuceniem. Dostosowujesz się i unikasz konfliktów, żeby nie stracić bliskich.
• Poczucie inności. Masz wrażenie, że nie pasujesz i że musisz udawać kogoś „normalnego”.
• Trudność z nazywaniem emocji. Bywa, że czujesz napięcie, ale nie wiesz, czy to złość, smutek czy lęk.

W polskiej literaturze i praktyce cechy te często porządkuje się wokół czterech lęków, które napędzają większość trudności DDA:

Lęk	Jak się objawia w codzienności
Lęk przed utratą kontroli	Nadmierne planowanie, trudność z proszeniem o pomoc, napięcie, gdy coś idzie „nie po Twojemu”
Lęk przed uczuciami	Wyłączanie emocji, „zamrożenie”, trudność z odpowiedzią na pytanie „co czujesz?”
Lęk przed konfliktem	Uleganie, zamiatanie spraw pod dywan, silny stres przy podniesionym głosie
Lęk przed odrzuceniem	Trudność z odmawianiem, tolerowanie braku szacunku w relacjach

WAŻNE: rozpoznanie u siebie tych cech to nie wyrok. To sygnał, który pokazuje, nad czym warto popracować. Wiele z tych cech ma też drugą, mocną stronę: odpowiedzialność, empatię, zaradność. W terapii chodzi o to, żeby pozytywne cechy przestały wynikać z lęku, a zaczęły służyć Tobie.

Syndrom DDA w związku, dlaczego powtarzasz te same wzorce?

Najwięcej cierpienia syndrom DDA przynosi zwykle w bliskich relacjach. Skoro pierwszym wzorcem miłości był dom, w którym bliskość mieszała się z lękiem, dorosłe relacje często nieświadomie odtwarzają to, co znane. Możesz wybierać partnerów, o których trzeba się troszczyć lub których trzeba „ratować”. Możesz też uciekać od bliskości, gdy robi się zbyt intymnie, bo zaufanie wydaje się niebezpieczne.

Ten scenariusz powtarza się częściej, niż mogłoby się wydawać: marzysz o stałości, a jednocześnie bez przerwy testujesz relację i sprawdzasz, czy druga osoba naprawdę zostanie. Albo bierzesz na siebie cały ciężar związku i po jakimś czasie zostajesz z wypaleniem i cichym żalem.

To nie znaczy, że jesteś skazany/a na powtarzanie tych schematów. Działają one najsilniej wtedy, gdy pozostają nierozpoznane. Kiedy zaczynasz je dostrzegać (najlepiej w momencie, w którym się uruchamiają), pojawia się przestrzeń na działanie.

Jeśli w tym opisie rozpoznajesz swoją relację, pomocne mogą być też teksty o tym, jak nie zatracić siebie w związku oraz jak stawiać granice i mówić „nie”.

Syndrom DDA a depresja i lęk

Dorastanie w rodzinie z problemem alkoholowym zostawia ślady nie tylko w relacjach. Pokazało to jedno z najczęściej cytowanych badań w psychologii zdrowia: ACE (Adverse Childhood Experiences), przeprowadzone przez Felittiego i współpracowników na grupie blisko 10 000 dorosłych. Zależność okazała się wyraźna i stopniowalna: im więcej trudnych doświadczeń w dzieciństwie (a życie pod jednym dachem z osobą nadużywającą alkoholu było jednym z nich), tym wyższe ryzyko problemów zdrowotnych i psychicznych w dorosłości, w tym obniżonego nastroju i prób samobójczych (Felitti i wsp., 1998, American Journal of Preventive Medicine).

To nie jest przepowiednia. Mówimy o zależności statystycznej, opisującej tendencję w dużej grupie, a nie o wyroku dla konkretnej osoby. Wiele osób z takim doświadczeniem funkcjonuje dobrze, a badania nie mówią nic o tym, jak potoczy się Twoje życie.

Wyniki pomagają jednak zrozumieć, dlaczego dorosłym dzieciom alkoholików tak często towarzyszy przewlekłe napięcie, obniżony nastrój, niska samoocena, poczucie winy i wstyd. Właśnie te trudności najczęściej motywują osoby z syndromem DDA do rozpoczęcia terapii.

WAŻNE: jeśli do napięcia dołącza uporczywy smutek, utrata radości, poczucie braku sensu albo myśli, że „nie warto żyć”, nie mierz się z tym sam/a. Potraktuj to poważnie i jak najszybciej skonsultuj się z psychologiem, psychoterapeutą lub lekarzem psychiatrą.

Czy syndrom DDA mija sam?

Syndrom DDA zwykle nie mija z wiekiem, bo utrwalone w dzieciństwie wzorce reagowania działają automatycznie. Można przez lata funkcjonować „bez zarzutu”, a mimo to nosić w środku napięcie, poczucie winy i trudności z bliskością. Zwykle te wzorce ujawniają się z całą siłą dopiero w dorosłych relacjach, rodzicielstwie albo w kryzysie.

Jest jednak i druga strona. Cechy DDA to wyuczone sposoby reagowania, a tego, czego się nauczyliśmy, można się też oduczyć. Praca nad syndromem DDA polega na rozumieniu, skąd biorą się Twoje reakcje, i na uczeniu się nowych, bezpieczniejszych sposobów bycia w relacji ze sobą i z innymi.

Jak sobie pomóc? Pierwsze kroki dla DDA

Poniższe kroki nie zastąpią terapii, ale pomagają zacząć i realnie obniżyć napięcie. Potraktuj je jak początek pracy nad sobą.

1. Nazwij to, co przeżyłeś/aś. Samo rozpoznanie „dorastałem/am w rodzinie z problemem alkoholowym i to mnie ukształtowało” bywa pierwszym krokiem, który zdejmuje z Ciebie część winy i wstydu.
2. Przestań obwiniać siebie. Jako dziecko nie miałeś/aś wpływu na to, że rodzic pił. Odpowiedzialność za uzależnienie leży po stronie osoby dorosłej, nigdy dziecka.
3. Ucz się rozpoznawać emocje. Kilka razy dziennie zadaj sobie pytanie „co teraz czuję?”. To ćwiczenie na kontakt z uczuciami, które zostały wyłączone w dzieciństwie.
4. Ćwicz małe granice. Zacznij od drobnych „nie” w bezpiecznych sytuacjach. Odmawianie bez tłumaczenia się jest umiejętnością, której można się nauczyć.
5. Odpuszczaj kontrolę w małych rzeczach. Świadomie zostaw jakieś zadanie niedokończone albo niesprawdzone raz jeszcze. W ten sposób pokażesz sobie, że świat się nie zawali.
6. Poszukaj wsparcia wśród podobnych osób. W Polsce działają bezpłatne grupy dla dorosłych dzieci alkoholików oraz grupy Al-Anon dla bliskich osób uzależnionych. Świadomość, że nie jesteś sam/a, potrafi wiele zmienić.

Kiedy warto skorzystać z pomocy psychoterapeuty?

Do specjalisty warto zgłosić się wtedy, gdy widzisz u siebie któryś z tych sygnałów:

• powtarzasz w związkach ten sam bolesny wzorzec i nie potrafisz go przerwać;
• towarzyszy Ci przewlekłe napięcie, lęk lub obniżony nastrój;
• masz surową, krytyczną relację ze sobą;
• trudno Ci ufać, budować bliskość albo prosić o pomoc;
• sięgasz po alkohol lub inne używki, żeby poradzić sobie z emocjami;
• masz wrażenie, że przeszłość wciąż steruje Twoim dorosłym życiem.

Praca z syndromem DDA to jedno z tych zadań, w których psychoterapia daje bardzo dobre efekty. Pomocna bywa zarówno terapia indywidualna, jak i grupy terapeutyczne dla DDA. W bezpiecznej relacji z terapeutą można przyjrzeć się swojej historii, zrozumieć wyuczone wzorce i krok po kroku uczyć się nowych. Sprawdź, jak wygląda terapia indywidualna w Emotely i jak przygotować się do rozmowy z terapeutą online.

Najczęstsze pytania o syndrom DDA

Zacznij rozumieć siebie

Twoja przeszłość nie musi wpływać na Twoje dorosłe życie. Z syndromem DDA można pracować. Trauma nie znika, ale przestaje być tym, co po cichu steruje Twoimi wyborami. Rozwiąż quiz poniżej i znajdź terapeutę, który pomoże Ci przyjrzeć się Twojej historii.

Źródła

1. Woititz, J. G. (1983). Adult Children of Alcoholics. Health Communications, Deerfield Beach. worldcat.org
2. Wegscheider-Cruse, S. (1981). Another Chance: Hope and Health for the Alcoholic Family (wyd. pol. Nowa szansa. Nadzieja dla rodziny alkoholowej, Instytut Psychologii Zdrowia). ipz.edu.pl
3. Felitti, V. J., Anda, R. F., Nordenberg, D., Williamson, D. F., Spitz, A. M., Edwards, V., Koss, M. P., Marks, J. S. (1998). Relationship of Childhood Abuse and Household Dysfunction to Many of the Leading Causes of Death in Adults: The Adverse Childhood Experiences (ACE) Study. American Journal of Preventive Medicine, 14(4), 245–258. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/9635069
4. Państwowa Agencja Rozwiązywania Problemów Alkoholowych (PARPA), Dorosłe Dzieci Alkoholików (DDA). parpa.pl

O autorce