Nerwica — objawy, przyczyny i jak sobie z nią poradzić? Przewodnik psychoterapeuty

Czujesz ciągły niepokój, choć nic złego się nie dzieje?

Serce nagle przyspiesza w kolejce do kasy. Ściska Cię w gardle na myśl o telefonie, który masz wykonać. Kładziesz się spać wyczerpany/a, a głowa dalej podsuwa scenariusze tego, co może pójść źle. Robisz badania, bo bolała Cię klatka piersiowa, i słyszysz, że „wszystko w normie”, ale dalej czujesz to samo napięcie. To nie jest „histeryzowanie” ani wymyślanie. Twoje ciało reaguje alarmem na sytuacje, które nie zagrażają Twojemu życiu. Właśnie tak najczęściej wygląda nerwica od środka.

Czym właściwie jest nerwica?

Nerwica to potoczne, trochę już historyczne określenie. Kiedyś „nerwicą” nazywano szeroką grupę problemów, w których najbardziej dominujący jest lęk. Współczesna psychiatria odeszła od tej nazwy. Najnowsza Międzynarodowa Klasyfikacja Chorób WHO (ICD-11) nie zawiera już kategorii „zaburzenia nerwicowe”, w jej miejsce weszła grupa zaburzeń lękowych i związanych ze strachem.

Co to oznacza w praktyce? Że pod jednym słowem „nerwica” kryje się kilka różnych stanów, które łączy podobny mechanizm. Należą do nich między innymi:

• zespół lęku uogólnionego (nazywany dawniej nerwicą lękową), czyli niemal ciągły niepokój i zamartwianie się;
• lęk napadowy, czyli nawracające ataki paniki z silnymi objawami z ciała;
• fobie, czyli lęk przed konkretną sytuacją lub obiektem (wysokość, zamknięte przestrzenie, wystąpienia publiczne);
• zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne, dawniej „nerwica natręctw”.

W każdym z tych stanów uruchamia się reakcja lękowa wtedy, kiedy realnego zagrożenia nie ma, jest niewielkie albo już dawno minęło. Twój układ nerwowy zachowuje się tak, jakby stała przed Tobą groźba, na którą trzeba zareagować „walką lub ucieczką”.

Nerwica nie jest oznaką słabości charakteru ani wymysłem. To realny sposób, w jaki działa przeciążony układ nerwowy.

Jakie są objawy nerwicy?

Objawy nerwicy zwykle pojawiają się jednocześnie w głowie i w ciele. Dla wielu osób najbardziej mylące jest to, że ciało krzyczy głośniej niż emocje, a to prowadzi na kolejne badania u lekarza zamiast do gabinetu psychoterapeuty.

Objawy psychiczne

To ta część, którą łatwiej połączyć z lękiem:

• uporczywy niepokój i uczucie napięcia, czasem bez wyraźnej przyczyny;
• nadmierne zamartwianie się i zakładanie najgorszego;
• rozdrażnienie, wybuchowość lub poczucie odrętwienia;
• trudności z koncentracją i pamięcią;
• problemy ze snem: kłopot z zaśnięciem lub wybudzanie się z niepokojem;
• ciągła czujność, wrażenie, że „zaraz wydarzy się coś złego”.

Objawy somatyczne (z ciała)

Tu zaskoczenie bywa największe, bo lęk potrafi dać naprawdę fizyczne dolegliwości:

• kołatanie lub przyspieszone bicie serca;
• ucisk lub ból w klatce piersiowej;
• duszność, uczucie „braku powietrza”, przyspieszony oddech;
• zawroty i bóle głowy;
• napięcie mięśni, drżenie, mrowienie kończyn;
• dolegliwości żołądkowe i jelitowe, nudności;
• wzmożona potliwość, uderzenia gorąca lub zimna.

Poniższa tabela pokazuje, jak te dwa poziomy się przeplatają:

Objawy psychiczne	Objawy somatyczne (z ciała)
Niepokój i napięcie	Kołatanie serca
Zamartwianie się	Ucisk w klatce, duszność
Rozdrażnienie	Napięcie mięśni, drżenie
Kłopoty ze snem	Bóle i zawroty głowy
Trudność z koncentracją	Nudności, problemy żołądkowe

Część objawów lęku trudno z nim połączyć, bo wyglądają na zwykłe zmęczenie lub charakter. Zebraliśmy je na Instagramie:

WAŻNE: objawy z ciała mogą przypominać schorzenia serca, tarczycy czy układu pokarmowego. Jeśli pojawiają się po raz pierwszy, zwłaszcza silny ból w klatce piersiowej lub duszność, nie zakładaj z góry, że „to tylko nerwy”. Najpierw wyklucz przyczyny somatyczne u lekarza. Dopiero gdy badania nie wykażą podłoża medycznego, warto skonsultować się z psychoterapeutą.

Nerwica lękowa (lęk uogólniony), co ją wyróżnia?

Kiedy ktoś mówi „mam nerwicę”, najczęściej ma na myśli stały niepokój, który trudno przypisać do jednego problemu. Dziś nazywamy go zespołem lęku uogólnionego. Zamartwiasz się o zdrowie, pracę, dzieci, pieniądze i mimo świadomości, że wyolbrzymiasz, nie potrafisz „wyłączyć” tego myślenia. Do tego dochodzą napięcie, zmęczenie i objawy z ciała, ciągnące się tygodniami.

Ten typ nerwicy bywa podstępny, bo objawy rzadko są dramatyczne. Zamiast tego sączy się w tle, obniża jakość życia po cichu i sprawia, że łatwo Ci przywyknąć do myśli, że „już taki/taka jestem”. A to nieprawda. To wyćwiczony wzorzec reagowania, którego można się oduczyć.

Skąd bierze się nerwica? Przyczyny

Nerwica rzadko ma jedną przyczynę. Zwykle składa się na nią kilka czynników naraz:

1. Temperament i biologia. Niektórzy z nas rodzą się z bardziej wrażliwym układem nerwowym. To nie wyrok, ale możliwa przyczyna większej podatności na lęk.
2. Doświadczenia z dzieciństwa. Dom, w którym było dużo napięcia, krytyki lub nieprzewidywalności, uczy dziecko, że świat bywa groźny, a czujność to sposób na przetrwanie.
3. Przewlekły stres. Miesiące życia „na wysokich obrotach”, przeciążenie w pracy, opieka nad bliskimi, trudności finansowe. Układ nerwowy, który długo nie ma kiedy odpocząć, zaczyna reagować napięciem na codzienne sytuacje.
4. Styl myślenia. Skłonność do zakładania najgorszego i nieustannego „a co, jeśli” napędza lęk. Im częściej wyobrażasz sobie katastrofę, tym bardziej ciało reaguje, jakby była realna.
5. Mechanizm unikania. Kiedy raz poczujesz lęk w jakiejś sytuacji i zaczniesz jej unikać, na krótką metę czujesz ulgę. Na dłuższą, lęk rośnie, a Twoja bezpieczna przestrzeń się kurczy.

Często wygląda to tak: ktoś przez lata funkcjonuje w napięciu, aż po którymś stresującym wydarzeniu pojawia się pierwszy silny objaw z ciała. Potem dochodzi lęk przed samym objawem („znów zacznie walić mi serce”) i tak zamyka się błędne koło. Zrozumienie tego mechanizmu to pierwszy krok, żeby go przerwać.

Czy nerwica mija sama?

Nieleczona nerwica rzadko mija sama, częściej się utrwala. Objawy potrafią falować, na jakiś czas słabnąć, po czym wracać przy kolejnym stresie. Mechanizm unikania sprawia, że z czasem lęk zajmuje coraz więcej miejsca w psychice. To dlatego czekanie, aż „samo przejdzie”, zwykle się nie sprawdza.

Jest jednak i druga strona. Zaburzenia lękowe należą do najlepiej poznanych i najlepiej reagujących na leczenie problemów psychicznych. Z odpowiednią pomocą większość osób odzyskuje spokój i wraca do pełnego funkcjonowania.

Nerwica a depresja

Lęk i obniżony nastrój często chodzą w parze. Długo utrzymujący się niepokój bywa wyczerpujący, odbiera radość, sen i energię, a to otwiera drogę do depresji. Bywa też odwrotnie: obniżony nastrój nasila zamartwianie się i napięcie.

Rozróżnienie tych stanów jest ważne, bo leczy się je nieco inaczej. Nie rób tego jednak samodzielnie. Jeśli do lęku dołącza uporczywy smutek, poczucie braku sensu, utrata zainteresowań lub myśli, że „nie warto żyć”, potraktuj to poważnie i skonsultuj się ze specjalistą. Więcej o tym, jak lęk działa w ostrej formie, znajdziesz w artykule o atakach paniki.

Jak radzić sobie z nerwicą? Pierwsze kroki

Poniższe kroki nie zastąpią terapii, ale realnie obniżają napięcie i pomagają odzyskać poczucie wpływu. Potraktuj je jak początek pracy nad lękiem.

1. Zadbaj o oddech. Kiedy lęk narasta, oddech staje się płytki i szybki, co nasila objawy z ciała. Spróbuj wydłużyć wydech. To najprostszy sposób, by dać ciału sygnał „jesteś bezpieczny/a”.
2. Ogranicz rzeczy podnoszące napięcie. Kofeina, nikotyna i alkohol nasilają lęk, nawet jeśli na moment wydają się uspokajać. Warto sprawdzić, jak Twój niepokój zmienia się, gdy ich ubywa.
3. Zadbaj o ruch. Regularna aktywność fizyczna, nawet codzienny spacer, rozładowuje napięcie i obniża poziom hormonów stresu.
4. Zastosuj technikę uziemienia. Gdy lęk odrywa Cię od rzeczywistości, wróć do „tu i teraz”: nazwij pięć rzeczy, które widzisz, cztery, które słyszysz, trzy, których dotykasz, dwa zapachy, które czujesz, i jeden smak, który masz w ustach. To przenosi uwagę z lęku na to, co realne.
5. Nazywaj lęk zamiast z nim walczyć. Powiedz sobie: „to lęk, znam to uczucie, jest nieprzyjemne, ale nie jest niebezpieczne”. Paradoksalnie im mniej walczysz z falą napięcia, tym szybciej opada.
6. Nie unikaj lęku. Za każdym razem, gdy unikasz sytuacji powodujących lęk, umacniasz tę emocję. Wracaj do trudnych sytuacji stopniowo, małymi krokami, najlepiej z pomocą terapeuty.

WAŻNE: jeśli sięgasz po alkohol lub inne używki, żeby stłumić lęk, potraktuj to jako sygnał ostrzegawczy, a nie rozwiązanie. Używki na chwilę przynoszą ulgę, a długofalowo pogłębiają problem. W takiej sytuacji rozmowa ze specjalistą jest szczególnie ważna.

Kiedy warto skorzystać z pomocy psychoterapeuty?

Do specjalisty warto zgłosić się wtedy, gdy widzisz u siebie któryś z tych sygnałów:

• niepokój lub napięcie towarzyszą Ci od kilku tygodni;
• objawy z ciała powracają, a badania nie wykazują przyczyn medycznych;
• zaczynasz unikać miejsc, ludzi lub aktywności, żeby nie poczuć lęku;
• lęk odbija się na Twojej pracy, śnie lub relacjach;
• sięgasz po używki, żeby się uspokoić;
• masz wrażenie, że sam/a nie dajesz już rady.

Metaanaliza z 2018 roku, obejmująca ponad 2800 osób, potwierdziła, że terapia poznawczo-behawioralna istotnie zmniejsza objawy zaburzeń lękowych (Carpenter i wsp., 2018). Ta terapia jest rekomendowana jako leczenie pierwszego wyboru przez wiodące organizacje, w tym NICE, APA i WHO.

W terapii nauczysz się rozpoznawać i zmieniać myśli, które napędzają lęk, oswajać lękowe sytuacje i uspokajać reakcje ciała. Krok po kroku odzyskasz spokój, który zabrał Ci niepokój. Sprawdź, jak wygląda terapia indywidualna w Emotely i jak przygotować się do rozmowy z terapeutą online.

Najczęstsze pytania o nerwicę

Odzyskaj spokój

Nie musisz mierzyć się z lękiem w pojedynkę i nie musisz czekać, aż zrobi się „naprawdę źle”. Nerwicę można leczyć, wystarczy, że wykonasz pierwszy krok. Rozwiąż quiz poniżej i znajdź terapeutę, który wie, jak Ci pomóc.

Źródła

1. World Health Organization, International Classification of Diseases (ICD-11), Anxiety or fear-related disorders. icd.who.int
2. Carpenter, J. K., Andrews, L. A., Witcraft, S. M., Powers, M. B., Smits, J. A. J., Hofmann, S. G. (2018). Cognitive behavioral therapy for anxiety and related disorders: A meta-analysis of randomized placebo-controlled trials. Depression and Anxiety, 35(6), 502–514. doi.org/10.1002/da.22728
3. National Institute for Health and Care Excellence (NICE), Generalised anxiety disorder and panic disorder in adults: management (CG113) — zalecany kurs terapii poznawczo-behawioralnej to 12–15 cotygodniowych sesji. nice.org.uk/guidance/cg113
4. Instytut Psychiatrii i Neurologii, badanie EZOP — Epidemiologia Zaburzeń Psychiatrycznych i Dostępność Psychiatrycznej Opieki Zdrowotnej. ezop.edu.pl
5. Medycyna Praktyczna, ICD-11: zaburzenia lękowe, związane ze strachem i obsesyjno-kompulsyjne w świetle najnowszej klasyfikacji. mp.pl

O autorce