Prokrastynacja — dlaczego odkładasz wszystko na później? Przewodnik psychoterapeuty

Odkładasz ważne zadania, choć wiesz, że tego pożałujesz?

Czy to brzmi znajomo? Masz do napisania ważny mail, który odkładasz od trzech dni. Za każdym razem, gdy o nim myślisz, czujesz napięcie, więc otwierasz TikToka, robisz sobie herbatę albo nagle postanawiasz posprzątać biurko. Termin się zbliża, napięcie rośnie, a Ty dalej robisz wszystko poza tą jedną rzeczą. Wieczorem zostaje poczucie winy i cichy komentarz w głowie: „co jest ze mną nie tak, przecież to takie proste”. To nie znaczy, że jesteś leniwy/a ani że brakuje Ci silnej woli. Odkładanie na później to najczęściej sposób, w jaki próbujesz poradzić sobie z trudną emocją, a nie dowód na Twoje lenistwo.

Czym właściwie jest prokrastynacja?

Prokrastynacja to dobrowolne odkładanie zaplanowanego działania, mimo że spodziewasz się, że przez tę zwłokę wyjdziesz na tym gorzej (Steel, 2007). Kluczowe są tu dwa słowa. „Dobrowolne”, bo nikt Cię nie zmusza, sam/a podejmujesz tę decyzję. I „gorzej”, bo w głębi wiesz, że odłożenie zadania Ci zaszkodzi, a mimo to i tak decydujesz się prokrastynować.

To odróżnia prokrastynację od zwykłego ustalania kolejności zadań. Jeśli świadomie przesuwasz coś na jutro, bo dziś masz pilniejsze sprawy, to po prostu dobra organizacja. O prokrastynacji mówimy wtedy, gdy odkładasz coś ważnego wbrew własnemu interesowi i czujesz z tego powodu dyskomfort.

Warto też oddzielić prokrastynację od odpoczynku. Odpoczynek regeneruje i wybierasz go bez wyrzutów sumienia. Prokrastynacja męczy, bo cały czas gdzieś z tyłu głowy pracuje napięcie związane z tym, czego unikasz.

Prokrastynacja to nie lenistwo. Dlaczego więc odkładasz na później?

Przez lata tłumaczono odkładanie na później słabą wolą albo lenistwem. Badania z ostatnich kilkunastu lat pokazują coś innego. Prokrastynacja to sposób, w jaki radzisz sobie z nieprzyjemną emocją.

Fuschia Sirois i Timothy Pychyl (2013) opisali to jako priorytet doraźnej poprawy nastroju. Kiedy zadanie budzi w Tobie lęk, nudę, poczucie przytłoczenia albo strach przed oceną, Twój mózg szuka najszybszej drogi, żeby poczuć się lepiej. Odłożenie zadania działa natychmiast: napięcie spada, przychodzi ulga. Problem w tym, że ta ulga trwa krótko, a rachunek za nią płaci Twoje przyszłe „ja”, które i tak będzie musiało zrobić to zadanie, tyle że w gorszych warunkach.

Właśnie dlatego prokrastynacja jest problemem z regulacją emocji, a nie z zarządzaniem czasem. Nie odkładasz obowiązków dlatego, że nie umiesz zaplanować dnia. Odkładasz je, bo na myśl o zadaniach czujesz coś, czego wolisz nie czuć. Leniwy człowiek nie chce nic robić i nie przejmuje się tym. Osoba, która prokrastynuje, zwykle bardzo chce coś zrobić i cierpi z powodu tego, że nie może ruszyć z miejsca.

Skąd bierze się prokrastynacja? Przyczyny

Prokrastynacja rzadko ma jedną przyczynę. Najczęściej składa się na nią kilka nakładających się czynników:

1. Unikanie trudnej emocji. To rdzeń mechanizmu. Zadanie budzi lęk, wstyd, nudę lub przytłoczenie, a odłożenie go jest ucieczką od tego uczucia.
2. Strach przed oceną i perfekcjonizm. Jeśli poczucie własnej wartości zależy od Twoich wyników, każde zadanie staje się testem, w którym można wypaść źle. Więcej o tym mechanizmie znajdziesz w artykule o perfekcjonizmie.
3. Niska wiara we własną skuteczność. Kiedy nie wierzysz, że sobie poradzisz, sama myśl o zaczęciu jakiegoś zadania jest przytłaczająca. Tu prokrastynacja łączy się z niską samooceną.
4. Awersja do samego zadania. Im bardziej coś wydaje Ci się nudne, trudne lub bez sensu, tym silniejsza pokusa, żeby to odłożyć na później (Steel, 2007).
5. Nastawienie na „tu i teraz”. Niektórym z nas trudniej odłożyć chwilową przyjemność na rzecz odległej nagrody. Wtedy natychmiastowa ulga niemal zawsze wygrywa z celem, który jest daleko.
6. Wzorce z dzieciństwa. Dom, w którym liczyły się tylko efekty, a błędy spotykały się z krytyką, uczy, że lepiej nie próbować, niż zawieść. Ten wzorzec zostaje z nami na lata.

Bywa też, że nasilona prokrastynacja jest jednym z sygnałów czegoś większego, na przykład ADHD, depresji lub przeciążenia stresem. Nie rozstrzygaj tego sam/a. Jeśli odkładanie na później od dawna wymyka Ci się spod kontroli, warto skonsultować się ze specjalistą.

Zdrowe odkładanie a prokrastynacja

Nie każde przesunięcie zadania na później jest prokrastynacją. Ta tabela pokazuje, czym to się różni:

Świadome odłożenie zadania	Prokrastynacja
Wybierasz je z rozmysłem	Robisz to wbrew sobie
Wynika z realnych priorytetów	Wynika z ucieczki od emocji
Nie towarzyszy mu poczucie winy	Zostają wyrzuty sumienia i napięcie
Odpoczynek naprawdę regeneruje	„Odpoczynek” męczy, bo napięcie trwa
Wracasz do zadania w ustalonym czasie	Odwlekasz w nieskończoność

Jeśli po odłożeniu czegoś czujesz spokój, prawdopodobnie po prostu dobrze zarządzasz swoim czasem. Jeśli zostaje niepokój i samokrytyka, to znak, że działa mechanizm prokrastynacji.

Błędne koło prokrastynacji

Prokrastynacja rzadko jest jednorazowym potknięciem. Zwykle zamyka się w błędne koło, które samo się napędza. Wygląda ono tak: pojawia się zadanie, które budzi dyskomfort, więc je odkładasz. Przychodzi ulga, ale zaraz po niej poczucie winy i myśl „znowu to zrobiłem/am”. Ta samokrytyka pogarsza nastrój, a w gorszym nastroju jeszcze trudniej się zmobilizować. Termin się zbliża, napięcie jest coraz większe, więc uciekasz od niego jeszcze mocniej.

WAŻNE: najbardziej podstępny w tym błędnym kole jest wstyd. Wydaje się, że skoro „skarcisz się” za odkładanie, to następnym razem weźmiesz się w garść. W praktyce jest odwrotnie. Im mocniej krytykujesz się za prokrastynację, tym gorzej się czujesz, a im gorzej się czujesz, tym większa pokusa, żeby znów uciec w odkładanie. Dokładnie ten mechanizm potwierdzają badania (Wohl, Pychyl i Bennett, 2010). Dlatego wyjście z tego błędnego koła zaczyna się od łagodniejszego potraktowania siebie.

Czym grozi ciągła prokrastynacja?

Najbardziej oczywiste są koszty praktyczne: gorsze oceny, spóźnione projekty, narastające obowiązki, których nikt za Ciebie nie załatwi. Do tego dochodzi ciągły stres, bo praca na ostatnią chwilę trzyma organizm w napięciu.

Poważniejsze są jednak koszty psychiczne. Badanie na ponad 3500 studentach pokazało, że osoby, które częściej odkładały zadania na później, później zgłaszały więcej objawów depresji, lęku i stresu, a także gorszy sen i więcej dolegliwości bólowych (Johansson, Rozental i wsp., 2023). To nie znaczy, że prokrastynacja wprost powoduje depresję. Oznacza, że odkładanie na później i gorsze samopoczucie chodzą w parze, wzajemnie się nasilając. Właśnie dlatego warto potraktować przewlekłą prokrastynację poważnie, zamiast czekać, aż „samo przejdzie”.

Dlaczego aplikacje i planery nie leczą prokrastynacji?

Skoro zabierasz się do walki z prokrastynacją, pewnie pierwsze, co przychodzi do głowy, to nowa aplikacja, kolorowy planer albo lista zadań. Te narzędzia bywają pomocne, ale same z siebie nie rozwiązują problemu. Powód jest prosty: prokrastynacja nie jest problemem z organizacją czasu, więc nie da się jej rozplanować.

Jeśli odkładasz zadanie, bo budzi ono w Tobie lęk przed oceną, to nawet najlepszy kalendarz tego lęku nie zdejmie. Możesz mieć rozpisany każdy dzień co do minuty, a i tak uciekać w telefon, bo prawdziwa przeszkoda siedzi w emocjach, nie w harmonogramie. Dlatego trwała zmiana zaczyna się od zrozumienia, jaka emocja stoi za Twoim odkładaniem na później, i od nauczenia się, jak sobie z nią radzić. To właśnie jest praca, którą wykonuje się na psychoterapii.

Jak wyjść z prokrastynacji? Pierwsze kroki

Poniższe kroki nie zastąpią terapii, ale realnie pomagają przerwać błędne koło prokrastynacji i odzyskać poczucie wpływu.

1. Nazwij emocję, która stoi za prokrastynacją. Zanim uciekniesz w telefon, zatrzymaj się na chwilę i zapytaj siebie: czego właściwie unikam? Lęku przed oceną? Nudy? Poczucia, że sobie nie poradzę? Samo nazwanie uczucia często odbiera mu część siły.
2. Wybacz sobie poprzednie odkładanie. Badania pokazują, że osoby, które wybaczyły sobie wcześniejsze zwlekanie, rzadziej prokrastynowały następnym razem (Wohl, Pychyl i Bennett, 2010).
3. Zmniejsz zadanie do jednego, małego kroku. Zamiast „napisać raport” wybierz „otworzyć dokument i wpisać tytuł”. Kiedy próg wejścia jest niski, ciało łatwiej przechodzi od myślenia do działania.
4. Umów się na pięć minut. Powiedz sobie, że popracujesz tylko pięć minut, a potem możesz przerwać. Najtrudniejszy jest start. Bardzo często po tych pięciu minutach napięcie opada i po prostu pracujesz dalej.
5. Ogranicz to, co najłatwiej Cię rozprasza. Wycisz telefon, zamknij zbędne karty w przeglądarce, usuń z zasięgu wzroku to, co Cię rozprasza. Nie musisz mieć żelaznej dyscypliny, wystarczy, żeby ucieczka nie była na wyciągnięcie ręki.
6. Połącz zadanie z czymś, na czym Ci zależy. Trudną rzecz łatwiej zacząć, gdy widzisz, po co ją robisz. Przypomnij sobie, czemu ten cel jest dla Ciebie ważny, zamiast skupiać się tylko na tym, jak bardzo Ci się nie chce.

Kiedy warto skorzystać z pomocy psychoterapeuty?

Do specjalisty warto zgłosić się wtedy, gdy widzisz u siebie któryś z tych sygnałów:

• odkładanie na później utrzymuje się od miesięcy i nie pomagają kolejne postanowienia;
• prokrastynacja realnie szkodzi Twojej pracy, nauce, zdrowiu lub relacjom;
• po każdym odłożeniu zostaje silny wstyd i samokrytyka;
• do prokrastynacji dołącza uporczywy smutek, lęk lub poczucie braku sensu;
• masz wrażenie, że sam/a nie potrafisz już z tego wyjść.

Ponieważ prokrastynacja opiera się na emocjach, najskuteczniej pracuje się z nią tam, gdzie można te emocje zrozumieć. W psychoterapii przyjrzysz się temu, czego naprawdę unikasz, rozbroisz strach przed oceną i nauczysz się reagować na dyskomfort inaczej niż ucieczką. Sprawdź, jak wygląda terapia indywidualna w Emotely oraz jak przygotować się do rozmowy z terapeutą online. Jeśli za Twoim odkładaniem stoi ciągłe przeciążenie, pomocny może być też artykuł o stresie w pracy.

Najczęstsze pytania o prokrastynację

Odzyskaj kontrolę nad swoim czasem

Nie musisz mierzyć się z prokrastynacją w pojedynkę i nie musisz czekać, aż odkładanie na później odbierze Ci coś ważnego. Z prokrastynacji można wyjść, wystarczy, że wykonasz pierwszy krok. Rozwiąż quiz poniżej i znajdź terapeutę, który pomoże Ci zrozumieć, co naprawdę stoi za odkładaniem zadań na później…

Źródła

1. Steel, P. (2007). The nature of procrastination: A meta-analytic and theoretical review of quintessential self-regulatory failure. Psychological Bulletin, 133(1), 65–94. doi.org/10.1037/0033-2909.133.1.65
2. Sirois, F., Pychyl, T. (2013). Procrastination and the priority of short-term mood regulation: Consequences for future self. Social and Personality Psychology Compass, 7(2), 115–127. doi.org/10.1111/spc3.12011
3. Harriott, J., Ferrari, J. R. (1996). Prevalence of procrastination among samples of adults. Psychological Reports, 78(2), 611–616. doi.org/10.2466/pr0.1996.78.2.611
4. Johansson, F., Rozental, A., Edlund, K., i wsp. (2023). Associations between procrastination and subsequent health outcomes among university students in Sweden. JAMA Network Open, 6(1), e2249346. doi.org/10.1001/jamanetworkopen.2022.49346
5. Wohl, M. J. A., Pychyl, T. A., Bennett, S. H. (2010). I forgive myself, now I can study: How self-forgiveness for procrastinating can reduce future procrastination. Personality and Individual Differences, 48(7), 803–808. doi.org/10.1016/j.paid.2010.01.029

O autorce